Mondriaan stelt niets voor: representatie en abstractie

Een diamantvormig doek, daarop alleen de primaire kleuren, geel, blauw en rood (en die slechts in vierkantjes van verschillende verhoudingen). Veel eenvoudiger kan het niet: Mondriaan’s Victory Boogie Woogie stelt helemaal niets voor! Veel mensen zullen snel weer doorlopen (Maarten van Rossem incluis), ontluisterd door het nogal simplistische karakter van zulke kleuroefeningen. Want wat heeft dat nou om het lijf? Kijk dan liever naar een Caravaggio, die wist tenminste nog hoeveel zorg en tijd er komt kijken bij het maken van een realistische voorstelling.

narcissus
Caravaggio, “Narcissus” (1594-1596) via Wikimedia Commons

Het moge duidelijk zijn dat deze tegenstelling te sterk is; ook Mondriaan stak namelijk veel tijd in zijn schilderijen (in Victory Boogie Woogie zit niet minder dan negen maanden werk), en klopt het eigenlijk wel dat Mondriaan niets voorstelt? Wat betekent het, namelijk, om iets accuraat voor te stellen? Als we nu naar Caravaggio kijken, een schilder geroemd om zijn onverbloemde realisme, dan zien we: ook hij maakt gretig gebruik van zijn artistieke vrijheden. Neem zijn Narcissus en kijk eens goed naar de rechterarm van de mythologische figuur (linkerarm voor de kijkers thuis): ziet dat er niet een beetje raar uit? Jawel, zo bewees ook Susanna Berger, kunsthistoricus. Het is namelijk fysiek onmogelijk voor een mens om de precieze houding van Narcissus aan te nemen. Ik nodig u uit het thuis zelf te proberen (de foto’s zie ik graag terug via twitter) U zult tot de conclusie komen: de figuur die u ziet is een compleet verzinsel, nergens een afbeelding van, niets realisme!

Of misschien toch wel? Het gaat er misschien niet zozeer om dat het allemaal anatomisch correct is, maar meer om het feit dat Narcissus, juist met de vreemde, ongemakkelijke pose van het figuur, uitstekend in staat is om een bepaald gevoel van verlangen zichtbaar te maken. Dat zou goed kunnen, maar geldt niet iets dergelijks ook voor Victory Boogie Woogie? Maakt de titel niet duidelijk dat het wel degelijk een voorstelling is van iets, in dit geval de jazz die circa 1944 extreem populair was in New York, de geboorteplaats van het schilderij? Het lijkt erop alsof er eigenlijk helemaal geen verschil bestaat tussen Caravaggio en Mondriaan. De een beeldt een mythologisch figuur af, de ander een muziekgenre, dat is alles.

Nou ja, misschien is er toch een verschil. Caravaggio beeldt namelijk iets af wat op zichzelf al visueel was, zelfs als het een fantasiefiguur in een fictieve pose betrof. Mondriaan probeert iets anders, iets interessanters: hij waagt de stap van een serie van gecomponeerde geluiden naar een compositie van vormen en kleuren, van het gehoor naar het oog. En wat dat betreft zijn de regels veel minder vanzelfsprekend: Caravaggio’s Narcissus kun je nog steeds beoordelen op ‘echtheid’, hoe goed de kunstenaar in staat is om je te doen geloven dat wat je ziet écht echt is (een traditie die later bekend zou worden als ‘trompe-l’oeil’). Mondriaan’s Victory Boogie Woogie, daarentegen, probeert iets anders: het probeert niet zomaar de ervaring van jazz voor te stellen of te kopiëren, maar de essentie van jazz weer te geven. Mondriaan stelt dus wel iets voor! Maar hoe werkt dat dan, hoe weten we nu dat we naar de essentie van iets kijken?

Mondriaan zelf was niet bang om onbegrepen te blijven, zozeer zelfs dat hij zijn theoretische essays over de Nieuwe Beelding opdroeg aan ‘de toekomstige mens’. Zo’n sci-fi mens zou namelijk beter in staat zijn om te begrijpen dat Mondriaan er niet op uit was om iets af te beelden: hij wilde niet deze of gene voorstelling te kopiëren, maar direct die abstracte principes zintuiglijk maken die in de eerste plaats de voorstelling veroorzaakten. Dus eigenlijk stelt Mondriaan dus toch niets voor: Victorie Boogie Woogie is geen afbeelding van jazz, het ís jazz in haar puurste vorm.

Persoonlijk ben ik er nog niet uit of dit allemaal wel zo plausibel is: geeft Victory Boogie Woogie echt de essentie van de jazz weer? Hoe was Mondriaan zo zeker van zijn zaak? En zelfs als hij gelijk heeft: wat lukt bij Victory Boogie Woogie hoeft nog niet voor heel Mondriaan’s oeuvre te gelden. Maar nu we dan toch in het Mondriaanjaar leven, is het wellicht een goed idee om de vraag aan u door te spelen: de eerstvolgende keer dat u de kans krijgt om van een Mondriaan te genieten, vraagt u zich dan: stelt het eigenlijk wel wat voor?

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s